ODPOWIEDZIALNE STOSOWANIE ANTYBIOTYKÓW
Informacje dla specjalistów
Summary of the latest data on antibiotic consumption in the European Union

Summary of the latest data on antibiotic resistance in the European Union

Założenia Strategii ECDC



Zakażenia szpitalne i oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe to dwa szczególne zagadnienia związane ze zdrowiem wymienione w załączniku I do decyzji Komisji nr 2000/96/WE z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stopniowego obejmowania chorób zakaźnych siecią wspólnotową zgodnie z decyzją nr 2119/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy.

Zakażenia szpitalne to zakażenia, do których dochodzi podczas hospitalizacji. Obecnie preferuje się stosowanie terminu "zakażenia nabyte w związku z opieką zdrowotną", ponieważ uwzględnia on nie tylko zakażenia nabywane w szpitalach, lecz także zakażenia nabywane w innych placówkach, gdzie świadczona jest opieka zdrowotna, na przykład w ośrodkach opieki długoterminowej, domach opieki, opiece domowej itp.

Drobnoustroje - zwane również mikroorganizmami - obejmują bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty.

Leki przeciwdrobnoustrojowe to produkty lecznicze, które zabijają żywe drobnoustroje lub hamują ich wzrost. Należą do nich między innymi:

  • leki przeciwbakteryjne (często określane wspólnym mianem antybiotyków, bez względu na źródło pochodzenia, skuteczne wobec zakażeń bakteryjnych),
  • leki przeciwprątkowe (leki przeciwbakteryjne o skuteczności swoistej względem prątków gruźlicy i zakażeń wywoływanych innymi prątkami),
  • leki przeciwwirusowe (skuteczne wobec zakażeń wirusowych, np. grypy, HIV, opryszczki),
  • leki przeciwgrzybicze (skuteczne wobec zakażeń grzybiczych),
  • leki przeciwpasożytnicze (skuteczne wobec malarii i innych zakażeń wywołanych przez pasożyty).

Oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe tj. istnienie oporności na jeden lub większą liczbę leków przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu lub profilaktyce, nie jest chorobą. Jest cechą, która zasadniczo może odnosić się do każdego z drobnoustrojów odpowiedzialnych za wywoływanie chorób zakaźnych i zakażeń wymienionych w decyzji Komisji nr 2000/96/WE oraz zakażeń szpitalnych i innych zakażeń nabytych w związku z opieką zdrowotną.

Drobnoustroje oporne na leki przeciwdrobnoustrojowe, w tym wieloantybiotykooporne, są często odpowiedzialne za zakażenia nabywane w związku z opieką zdrowotną, ale również za zakażenia pacjentów w warunkach pozaszpitalnych; mogą stanowić część normalnej flory bakteryjnej zdrowych osób lub zwierząt domowych, a także występować w środowisku. Drobnoustroje te są również odpowiedzialne za zakażenia pochodzące od zwierząt gospodarskich. Zdarza się, że są one izolowane z żywności.
Z drugiej strony wiele zakażeń nabywanych w związku z opieką zdrowotną wywoływanych jest przez drobnoustroje, które nie są oporne na leki (są lekowrażliwe). Pomimo, że oba pojęcia są odrębne, jednak z przyczyn historycznych i profesjonalnych często rozpatruje się je wspólnie.


Antybiotykooporność

Antybiotykooporność to zdolność drobnoustrojów (np. bakterii, wirusów lub pasożytów, np. pasożytów wywołujących malarię) do przeżycia w obecności leku przeciwdrobnoustrojowego.
  • Jest to sposób przystosowania się drobnoustrojów do środowiska.
  • Każde użycie leku przeciwdrobnoustrojowego zmusza drobnoustroje, by przystosowały się do jego obecności, bowiem w przeciwnym razie zginą.
  • Oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe wykształca się u drobnoustrojów kolonizujących ludzi i zwierzęta (i niekiedy wywołujących u nich zakażenia), nie zaś u samych ludzi lub zwierząt. Ludzie i zwierzęta nie stają się oporni na leki przeciwdrobnoustrojowe; oporność dotyczy bakterii i innych drobnoustrojów.
  • Oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe prowadzi do zmniejszenia lub utraty skuteczności leku stosowanego w celu leczenia lub profilaktyki zakażeń spowodowanych przez dany drobnoustrój.


Antybiotykooporność to zdolność bakterii do przeżywania w obecności antybiotyków.
  • Stwierdzenie, że bakterie są antybiotykooporne oznacza, że dany antybiotyk traci zdolność ich zabijania lub hamowania ich wzrostu.
  • Niektóre bakterie są w naturalny sposób oporne względem niektórych antybiotyków (antybiotykooporność naturalna, czyli wrodzona).
  • Poważniejszy problem pojawia się w przypadku, gdy bakterie zazwyczaj wrażliwe na działanie antybiotyków stają się oporne w wyniku zajścia zmian genetycznych (antybiotykooporność nabyta).
  • Ponadto geny kodujące antybiotykooporność w jednym gatunku bakterii mogą w środowisku (np. w organizmie człowieka lub zwierzęcia) łatwo przenosić się do innych gatunków bakterii w procesie wymiany materiału genetycznego.
  • W ciągłej walce o "przestrzeń ekologiczną" następuje selekcja wszystkich bakterii opornych, w miarę jak antybiotyk zabija współwystępujące z nimi bakterie, które zachowały wrażliwość.

  • Wszystkie bakterie antybiotykooporne przeżywają w obecności antybiotyku i kontynuują wzrost i namnażanie się, skutkujące przedłużającą się chorobą, a niekiedy śmiercią gospodarza.
  • Zakażenia wywołane bakteriami antybiotykoopornymi mogą wymagać zastosowania alternatywnych i droższych antybiotyków, które mogą także wywoływać większą liczbę działań niepożądanych. Leczenie zakażeń wywoływanych przez bakterie antybiotykooporne może także wymagać dożylnego podania antybiotyku w szpitalu zamiast doustnych antybiotyków, które pacjenci mogą przyjmować w domu.
  • Zasiedlające organizm danej osoby, bakterie antybiotykooporne mogą przenosić się na innych ludzi. Wysokie zużycie antybiotyków w populacji (szpitalnej lub pozaszpitalnej) znacznie sprzyja takiemu rozprzestrzenianiu się.


Oporność wielolekowa to oporność drobnoustroju na wiele leków przeciwdrobnoustrojowych.
  • Kwestie oporności wielolekowej dotyczą wszystkich drobnoustrojów, w tym bakterii odpowiedzialnych za zakażenia nabywane w związku z opieką zdrowotną, drobnoustroje odpowiedzialne za zakażenia przenoszone drogą wodną oraz z pokarmem, prątki gruźlicy oraz drobnoustroje odpowiedzialne za choroby przenoszone drogą płciową, np. zakażenia wirusem HIV, rzeżączkę itp.
  • Problemy związane z drobnoustrojami o oporności wielolekowej polegają na ograniczonej liczbie pozostałych opcji terapeutycznych pacjentów zakażonych tymi drobnoustrojami (jeśli w ogóle takie opcje istnieją).


Przykłady często występujących bakterii o oporności na wiele antybiotyków:
  • metycylinooporne szczepy Staphylococcus aureus (MRSA),
  • enterokoki oporne na wankomycynę (VRE),
  • pałeczki Enterobacteriaceae wytwarzające beta-laktamazy o rozszerzonym spektrum substratowym (ESBL) i karbapenemazy typu KPC i NDM-1 (przykładami typowych przedstawicieli Enterobacteriaceae są: Escherichia coli oraz Klebsiella pneumoniae),
  • wieloantybiotykooporne szczepy Pseudomonas aeruginosa,
  • Clostridium difficile.


Dwie główne przyczyny powstawania oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe :
  • stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych, wywierające na drobnoustroje presję ekologiczną i przyczyniające się do powstawania i selekcji w ich populacjach komórek opornych na leki przeciwdrobnoustrojowe;
  • rozprzestrzenianie się drobnoustrojów opornych na leki przeciwdrobnoustrojowe pomiędzy ludźmi, zwierzętami i ludźmi oraz pomiędzy zwierzętami i środowiskiem.


Główne sposoby postępowania, kontroli i zapobiegania lekooporności drobnoustrojów:
  • Racjonalne stosowanie antybiotyków (tj. tylko w uzasadnionych przypadkach, odpowiednie dawki w odpowiednich odstępach czasowych i przez określony czas).
  • Higieniczne środki ostrożności pozwalające na kontrolę transmisji krzyżowej drobnoustrojów opornych na leki przeciwdrobnoustrojowe (kontrolowanie zakażeń), obejmujące higienę rąk, badania przesiewowe, izolację chorych itp.


Ważna część problemu oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe w UE wynika ze stosowania tych leków u zwierząt gospodarskich.
  • antybiotyki stosowane do leczenia i prewencji zakażeń bakteryjnych zwierząt należą do tych samych grup związków chemicznych, co odpowiednie preparaty dla ludzi. Zatem zwierzęta mogą być rezerwuarem szczepów opornych na antybiotyki stosowane w leczeniu zakażeń u ludzi;
  • z powodu ekspozycji na antybiotyki zwierzęta mogą być nosicielami antybiotykoopornych szczepów Salmonella i Campylobacter, które są następnie przenoszone przez żywność ze zwierząt na ludzi;
  • ludzie mogą również nabywać antybiotykooporne bakterie w wyniku bezpośredniego kontaktu ze zwierzętami, jak to się dzieje w przypadku niektórych szczepów MRSA izolowanych ze stad zwierząt gospodarskich, zwłaszcza od świń.


Jednakże główną przyczyną problemu antybiotykooporności drobnoustrojów w medycynie pozostaje stosowanie antybiotyków w leczeniu zakażeń u ludzi, zarówno w warunkach pozaszpitalnych, szpitalnych jak i w innych placówkach opieki zdrowotnej.

Rozważania na poziomie indywidualnego pacjenta:
  • przyjmowanie antybiotyków zawsze prowadzi do zmian normalnej flory bakteryjnej człowieka, co często powoduje działania niepożądane, np. biegunkę, jak również selekcję bakterii antybiotykoopornych;
  • te „nowe” bakterie są w stanie przetrwać, zazwyczaj nie wywołując zakażeń, do sześciu miesięcy, niekiedy zaś dłużej;
  • pacjenci skolonizowani /będący nosicielami antybiotykoopornych bakterii są z reguły bardziej narażeni na zakażenie tymi właśnie bakteriami niż na zakażenie wrażliwą na leki subpopulacją tego samego gatunku bakterii;
  • antybiotyków nie należy stosować, gdy nie jest to uzasadnione, np. w przypadku zakażeń wirusowych, jak przeziębienie czy grypa;
  • gdy wskazane jest jednak podanie antybiotyków (decyzję tę zawsze podejmuje lekarz wypisujący receptę), w celu zoptymalizowania skuteczności leczenia zakażenia i dla zminimalizowania ryzyka wystąpienia oporności leki te powinny być stosowane we właściwy sposób, tj. w optymalnej dawce, we właściwych odstępach czasowych i przez przepisany okres;
  • nawet w przypadku właściwego stosowania antybiotyków dochodzi niekiedy do wystąpienia antybiotykooporności na drodze naturalnej reakcji przystosowawczej komórek bakteryjnych. Każdorazowo, gdy pojawią się antybiotykooporne bakterie konieczne jest wdrożenie skutecznych programów kontroli zakażeń, w celu zapobieżenia przenoszeniu bakterii z osób zakażonych na innych pacjentów lub osoby zdrowe.


Na poziomie populacji:
  • pomiędzy państwami UE występuje duże zróżnicowanie odsetka szczepów antybiotykoopornych. Różnice te, często charakteryzujące się nasileniem wzdłuż osi północ-południe można zaobserwować w przypadku wszystkich gatunków bakterii objętych Europejskim Systemem Monitorowania Oporności na Antybiotyki (EARS do 2009 roku), obecnie ECDC EARS-Net;
  • istnieje również duże zróżnicowanie w zużyciu antybiotyków w poszczególnych państwach członkowskich, jak to wykazują dane z Europejskiego Systemu Monitorowania Zużycia Antybiotyków (ESAC);
  • uwzględniając różnice w obszarach i liczbie ludności, można stwierdzić, że państwa członkowskie stosujące najwięcej antybiotyków u pacjentów ambulatoryjnych, tj. Grecja i Cypr, zużywają około trzy razy więcej antybiotyków rocznie na mieszkańca niż państwo o najmniejszym zużyciu antybiotyków, tj. Holandia;
  • poziom zużycia antybiotyków stale koreluje z poziomem antybiotykooporności, tzn. im więcej antybiotyków stosuje się w danej populacji, tym bardziej antybiotykooporne będą bakterie odpowiedzialne za zakażenia w tej populacji.
  • w Polsce obserwuje się bardzo wysoki poziom oporności wśród najważniejszych gatunków bakterii odpowiedzialnych za zakażenia u ludzi, a poziom zużycia antybiotyków jest wysoki i plasuje Polskę na 12 miejscu wśród krajów Europejskich;


Na podstawie dyrektywy 2001/83/WE oraz prawodawstwa poszczególnych państw członkowskich antybiotyki do stosowania ogólnego (tj. nieprzeznaczone do stosowania miejscowego) powinny być wydawane w aptekach jedynie na receptę uzyskaną od lekarza, lekarza dentysty, lekarza weterynarii. Mimo to, w kilku państwach członkowskich nadal wydaje się leki przeciwdrobnoustrojowe bez recepty.


W kilku krajach obserwuje się malejącą tendencję stosowania antybiotyków u pacjentów ambulatoryjnych skorelowaną z antybiotykoopornością bakterii najczęściej odpowiadających za zakażenia u tych pacjentów.
  • sześć państw członkowskich (Francja, Belgia, Słowacja, Czechy, Słowenia i Szwecja) poinformowało w ostatnim czasie o malejącej tendencji stosowania antybiotyków u pacjentów ambulatoryjnych;
  • we Francji i Belgii spadek ten przypisano działaniom na poziomie kraju, obejmującym roczne, ogólnokrajowe kampanie na rzecz racjonalnego stosowania antybiotyków;
  • raport EARSS za rok 2007, a także dane krajowe, wykazywały spadkową tendencję oporności szczepów Streptococcus pneumoniae - bakterii powszechnie odpowiedzialnej za zakażenia u pacjentów ambulatoryjnych, w szczególności dzieci;
  • te pozytywne doświadczenia niektórych państw członkowskich UE są podstawą do ustanowienia Europejskiego Dnia Wiedzy o Antybiotykach - kampanii promującej ograniczenie stosowania antybiotyków w sytuacjach, gdy nie są one wymagane, na przykład w przypadkach zakażeń wirusowych, takich jak przeziębienie lub grypa.


W kilku krajach obserwuje się również malejącą tendencję występowania oporności gronkowca złocistego MRSA, jednego z najgroźniejszych drobnoustrojów odpowiedzialnych za zakażenia nabywane w związku z opieką zdrowotną.
  • Raport EARSS za rok 2007 donosi, że siedem państw członkowskich zgłosiło znacząco malejące odsetki MRSA wśród szczepów Staphylococcus aureus odpowiedzialnych za zakażenia krwi.
  • Prawdopodobnie wynika to ze zwiększonego nacisku na kontrolę zakażeń, higienę rąk oraz politykę antybiotykową w szpitalach w tych krajach, na co wskazują dane z poszczególnych państw, np. ze Słowenii, z Francji i Wielkiej Brytanii.


Pomimo tak zachęcających doświadczeń, w większości państw członkowskich antybiotykooporność nadal pozostaje na wysokim poziomie lub wręcz rośnie, zwłaszcza w przypadku powszechnie występujących bakterii, takich jak Staphylococcus aureus (MRSA), Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Streptococccus pneumoniae.

Ponadto w UE pojawiały się w ostatnim czasie przypadki zakażeń wywołanych przez bakterie całkowicie lub prawie całkowicie oporne na antybiotyki. Przykładami takich bakterii są pałeczki Enterobacteriaceae wytwarzające karbapenemazę (KPC, ostatnio NDM-1) (często Klebsiella pneumoniae) oraz wieloantybiotykooporne szczepy Acinetobacter. W leczeniu pacjentów z takimi zakażeniami brak jest dobrych opcji terapeutycznych. Leczenie często opiera się na starych i toksycznych antybiotykach, jak np. kolistyna, której skuteczność była badana w latach 50-tych i współcześnie ich wyniki nie spełniłyby obecnych kryteriów badań klinicznych.

Tendencja wzrostowa antybiotykoopornych szczepów jest niepokojąca, ponieważ w fazie badań i rozwoju znajduje się bardzo niewiele związków, które byłyby potencjalnie aktywne przeciwko tym szczepom i mogłyby być wprowadzone do obrotu w okresie najbliższych 5-10 lat.

Współczesna medycyna opiera się na dostępności skutecznych antybiotyków w przypadku powikłań w postaci zakażeń lub w profilaktyce zakażeń. Bez skutecznych antybiotyków niemożliwe byłyby: intensywna opieka medyczna, przeszczepy narządów, chemioterapia nowotworów, opieka nad wcześniakami, a nawet typowe zabiegi chirurgiczne, jak wymiana stawu biodrowego lub kolanowego.

Skoro drobnoustroje oporne na leki nie odpowiadają na leczenie, toteż zakażenia nimi wiążą się z większym ryzykiem wydłużenia czasu choroby, hospitalizacji, a także zgonów. Pełne dane dotyczące konsekwencji oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe dla wszystkich chorób zakaźnych wymienionych w decyzji Komisji nr 2000/96/WE (w tym zakażeń szpitalnych) nie są obecnie znane. Wstępne szacunki liczby zgonów dających się bezpośrednio przypisać nabywanym w szpitalach zakażeniom najczęstszymi bakteriami o oporności wielolekowej stanowią od 1/3 do 1/2 wszystkich zgonów spowodowanych zakażeniami szpitalnymi (ECDC, dane wstępne).

Oporność na leki przeciwdrobnoustrojowe jest problemem ogólnoświatowym.
  • Choć w krajach rozwijających się nadal dochodzi do zgonów ludzi z braku odpowiednich antybiotyków, antybiotykooporność wynikająca z niewłaściwego stosowania tych leków stanowi problem na każdym kontynencie.
  • Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała globalną strategię oraz wytyczne mające pomóc poszczególnym krajom w opracowaniu systemów monitorowania antybiotykooporności i wdrożeniu odpowiedniego postępowania (na przykład zapewnieniu dostępności antybiotyków wyłącznie z przepisu lekarza).
Podróżni wymagający hospitalizacji w trakcie wizyty w kraju, w którym występuje duża antybiotykooporność drobnoustrojów (czy to w UE, czy też poza jej granicami), a następnie powracający do kraju zamieszkania, mogą powrócić jako nosiciele lub nawet jako osoby zakażone bakteriami wieloantybiotykoopornymi. Nawet bez kontaktu z opieką zdrowotną osoby podróżujące do krajów o wysokim rozpowszechnieniu oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe mogą powrócić do kraju zamieszkania jako nosiciele bakterii wieloantybiotykoopornych.

Co roku w dniu 18 listopada obchodzimy Europejski Dzień Wiedzy
o Antybiotykach.


W 2017 r. głównym tematem Europejskiego Dnia Wiedzy o Antybiotykach, w dalszym ciągu będzie propagowanie racjonalnego stosowania antybiotyków zarówno wśród społeczeństwa jak i profesjonalistów medycznych.
Na czym polega problem?

Dlaczego należy propagować rozważne stosowanie antybiotyków?

Przeczytaj więcej
ZOBACZ TAKŻE:
Odpowiedzialne stosowanie antybiotyków
Planowane konferencje
Działania edukacyjne
Fotografie z wystaw
Fotografie z konferencji
Galeria plakatow on-line

SPRAWOZDANIA:
Sprawozdanie z kampanii 2016
Sprawozdanie z kampanii 2015
Sprawozdanie z kampanii 2013
Sprawozdanie z kampanii 2012
Sprawozdanie z kampanii 2011
Sprawozdanie z kampanii 2010
Sprawozdanie z kampanii 2009
Sprawozdanie z kampanii 2008
© NPOA      NIL